Derisidikenliler – Echinodermata

Derisidikenliler, omurgasızlar içerisinde evrim bakımından en ileri olan gruptur. Dış görünüşleri bakımından farklılıklar göstermek ile birlikte üç temel özellikleri vardır. Erişkinleri beşli ışınsal simetri göstermek ile birlikte larva dönemlerinde iki taraflı (bileteral) simetri gösterirler. Beşli ışınsal simetri başkalaşım döneminde meydana gelir. Diğer özellikleri, bir çok eklemli levhacıktan oluşan iç iskeletleri(deniz hıyarları hariç) ve başka hiçbir hayvanda olmayan su kanalları vardır.

Vücut boşluğunun uzantılarından oluşan ve iskeletin üzerinde bulunan bu tüp sistemi vardır. Bu sistem dolaşım sistemi değildir. Bu kanallar ayaklara kadar uzanır ve bir noktadan dışarı açılır. Bu kanallar yardımı ile canlı hem hareket eder, hem de beslenir.

Derisidikenlilerde eşeyli üreme yani aynı canlıda hem dişi hem erkek üreme organı mevcuttur. Ayrıca denizyıldızları ve denizhıyarlarında kopan parçaların yerine yenisini yapma özelliği de vardır. Yılda bir kez milyonlarca yumurta ve spermi denize dökerler. Döllenen yumurtalar, yumurtanın iriliğine göre iki ayrı yol izler. İri olan yumurtalarda embriyo gelişimini yumurta içinde tamamlar ve larva evresine geçmeden erişkin evresine geçerler. Besin seviyesi düşük olan küçük yumurtalar ise larva oluşturur. Oluşan larvalar denizde serbestçe yüzer ve beslenirler, daha sonra başkalaşım geçirerek erişkin evreye geçerler.

Derisidikenliler yavaş hareket etmelerine rağmen iyi birer avıdırlar. Özellik ile denizyıldızları, midye ve kabuklu hayvanları yiyen etçillerdir. Başka canlıları uyum sağlayamayacağı ortamlarda dahi yaşayabildikleri için tüm denizlere yayılmışlardır.

Bir diğer özellikleri de hayvanlar aleminde başka canlılara parazit olmayan tek grupturlar. Bunun ile birlikte, salyangozlardan, midyelerden, yengeçlerden, deniz solucanlarından bir çok parazitleri vardır.

SAÇAKLI YILDIZ (Antedon mediterranea)
Kırmızı, turuncu, sarı, mor, pembe, gri ve beyaz renklerde olabilir. Bazı durumlarda kollarda değişik renkli bantlarda olabilir. Taşlık, çamurluk ve bazı deniz çayırlarında, alglerin bol olduğu bölgelerde 8-130 mt., yoğun olarak 25-60 mt.arası yaşarlar. Kuş tüyüne benzeyen on adet kolları ile çapları 20 cm.ye kadar ulaşabilir. Kolların çapı 5-7 cm. civarındadır. yavruları yumurtadan çıktıktan sonra tutunarak gelişirler ve ergin birey olduktan sonra hareketli hale gelirler. Kollarının tüylü yapısı ile suyu süzerler ve içindeki plankton ve organik maddeler ile beslenirler. Beslenebilmeleri için yeterince akıntılı sular gereklidir.

YILANYILDIZI (Ophiomyxa pentagona)
Vücutta hakim renk kahverengidir ve bazı bireylerde beyaz lekeler görülür. Taşlık ve kayalık alanların üzerlerinde ve kuytuluklarında, alglerin bol olduğu bölgelerde 5-90 mt. arası yaşarlar. yaklaşık 2,5 cm. çağındaki vücutlarında 5-10 cm.ye kadar ulaşabilen beş adet kol çıkar. Kollarda 4-5 diken bulunur ve kola dik yapıdadır. Kendilerini yenileme özellikleri vardır. Etçildirler ve üzerinde yaşadıkları kayalarda yakaladıkları organizmalar ve canlılar ile beslenirler.

DENİZYILDIZI (Marthasterias glacialis)
Erginleri, kızıl kahverengi ve sarı karışımı çizgili olurken, erişkin olmayanlar kahverengidir. Akdeniz, Ege Denizi ve Marmara Denizi’nde sert dipli bölgelerde, deriz ve sığ sularda, taşlık ve aralarında yaşarlar. Ortalama 40 cm. olan boylarında beş kolları vardır. Kollarda üç sıra halinde dikenler vardır. Küçük bir büyüteç ile kerpetene benzeyen organları görülebilir. Özellikle salyangoz ve kabuklu hayvanlar ile beslenir. Hatta deniz kirpisini bile ters çevirip yiyebilirler. Beslenme sırasında midesini vücudunun dışına çıkarabilen tek hayvandır. Midelerini vücutlarını dışına çıkartıp, kabuklarını deldikleri canlıların içine sokarlar ve enzimler salgılayarak besini sindirip beslenirler.

DENİZYILDIZI (Coscinasterias tenuispina)
Genç bireylerde kırmızı lekeler veya kahverengi-mavi üzerine sarı lekeler görülebilir. Erginlerde ana renk, sarı, sarı-mavi, kırmızı, kurşun rengi, açık kahverengi ve tonları olabilir. Ana renk üzerinde düzensiz kahverengimsi-siyahımsı lekeler mevcuttur. Alglerin yoğun olduğu taşlık ve kayalıkları ve çatlakları tercih ederler. Sayıları 5-12 arasında değişen kolları ile büyüklükleri 15 cm.ye kadar çıkabilir. Kendini yenileme özelliği en üst seviyededir. Kollarında vantuzlar vardır ve dokunanlara tutunduğu için tehlike içermektedir. Yavaş hareket etmelerine rağmen etçildirler. Önlerine çıkan organik olan her şeyi yerler.

KIRMIZI DENİZYILDIZI (Echinaster sepositus)
Renkleri parlak kırmızıdır. Kayalık veya yumuşak zeminlerde 250 mt.ye kadar değişik derinliklerde yaşarlar. Vücutlarında daha koyu renkli kırmızı çıkıntılar mevcuttur. Kolları kademelidir ve uçlara doğru incelir. Etçil beslenirler. Mercanlar, mdyeler, kabuklular ve benzeri hayvanlar ile beslenirler.

DENİZKESTANESİ (Paracentrotus lividus)
Yeşilden koyu kahverengiye kadar değişik renklerde olabilir. Kayalıklarda, taşlıklarda mercan ve deniz kabuklularının üzerlerinde 30 mt derine kadar yaşarlar. Dik, ince ve sivri olan dikenleri 3 cm.ye kadar çıkabilir. Dikenleri zehirsizdir, ancak deniz suyundan enfeksiyon riski vardır. Ortamdaki organik maddeler ile beslenirler.

DENİZKESTANESİ (Sphaerechinus granularis)
Dikenleri koyu mor ve uçları beyazdır. Akdeniz ve Ege Denizi’nde 2-65 mt. arasında deniz bitkileri ile kaplanmış kayalıklar ve deniz çayırlarının olduğu bölgelerde yaşarlar. vücut çapları 12-13 cm. arası olabilir. Dikenleri kalın ve 2 cm. uzunluğundadır. Dikenleri zehirli olmak ile birlikte insana etkisi azdır. Deniz çayırlarının kökleri ve algler ile beslenirler.

DENİZHIYARI (Holothuria tubulosa)
Yaşadıkları bölgeye uyumlu olarak koyu renkleri vardır. Kahverengi kırmızımsı ve kahverengi mor renkleri vardır. Nispeten sıcak sularda kum veya kum çamur karışımı zeminleri tercih ederler. Boyları 25 cm.ye kadar çıkabilir. Vücutları çıkıntılar ile kaplıdır. Yaşadıkları yumuşak zemindeki organik maddeleri toprak ile birlikte alırlar ve topraktan ayrıştırıp beslenirler.

DENİZHIYARI (Synaptula sp)
Ana renkleri kahverengi ve tonlarıdır. 50 mt.ye kadar olan derinliklerde süngerlere yakın yumuşak zeminlerde yaşarlar. ortalama boyları 20-25 cm. uzadıklarında 60-70 cm.ye kadar çıkabilir. Görünüşleri solucanı andırır ve uzantıları belirgindir.  Ağız kısımlarının kenarındaki uzantılar ile zemindeki organik besinler ile beslenirler.

Kaynak: Derin Mavi Atlas B.Gözcelioğlu, Ö.F.Aydıncılar, 2004